No mu manza za Jenoside zabereye hanze y’u Rwanda, ubufatanyacyaha buhanwa n’amategeko

Mu gihe cy’ibyumweru bitatu gusa, hamaze gusohoka raporo ebyiri zivuga ku ruhare rw’Ubufaransa muri Jenoside yakorewe abatutsi mu 1994. Zombi nta n’imwe yerura ngo ivuge ko ‘Ubufaransa bwabaye umufatanyacyaha muri Jenoside’.  Gusa zihuriza ku ‘ruhare rukomeye, kumenya amakuru mbere ntihagire igikorwa, gukurikirana buhumyi’, nyamara ibi hari uko amategeko anyuranye abibona akanabihana.

Raporo imwe ni iyakozwe n’abafaransa yasohotse tariki ya 26 Werurwe, ari n’iy’abanyarwanda y’ejo tariki 19 Mata. Mu mategeko mpuzamahanga, ay’Ubufaransa n’ay’u Rwanda ; bavuga ko kuba icyitso no kurebera umunyacyaha byitwa ubufatanyacyaha.

Amategeko n’imanza zimaze kubera hanze y’u Rwanda  

Mu mategeko ahana y’Ubufaransa, ingingo ya 121-7 ivuga umufatanyacyaha ahanwa nk’umunyacyaha.

Igira iti, « Icyitso ni umuntu wese urebera icyaha gikorwa, agatera inkunga umunyacyaha mu gihe agitegura cyangwa agikora. Ni umuntu kandi utanga impano, isezerano, amabwiriza cyangwa agakoresha ubutegetsi nabi agamije ko icyaha gikorwa cyangwa akabishyigikira ».

Mu rubanza rwa Neretse Fabien rwabereye mu Bubiligi mu mpera za 2019, Neretse yahamijwe icyaha cyo kwica Mpendwanzi Joseph- umuhutu- , nyamara we icyo yakoze ni ukuvana mu bwihisho akamushyikiriza abasirikare mu Kivuruga.

Umucamanza yamubazaga ati, « Abo basirikare wari uzi ko bagiye kumugororera ko yabaye icyitso cy’Inkotanyi se ? » Nubwo yisobanuye avuga ko yari amuhungishije bakamumwambura, byaramuhamye.

Mu manza zabereye Arusha muri TPIR, ingingo yo kuba icyitso no kuba umufatanyacyaha yagarutsweho nko mu rubanza rwa Bagirishema Ignace n’urwa Akayezu Jean Paul.

Mu rwa Bagirishema, igika cya 71 kigira kiti, « Kuba umufatanyacyaha muri Jenoside, si ukuyikora ubigambiriye. Ahubwo ni ukurebera uyikora, ukamutera inkunga y’ibikoresho ngo ayishyire mu bikorwa ; ubizi neza ko ari cyo agambiriye ».

Naho mu rwa Akayezu, guhera ku gika cya 540 bagira bati, « Kuba icyitso cy’ukora Jenoside ni ushyigikira umuntu cyangwa abantu benshi gukora Jenoside. Ntibigombera ko ubikora we ubwe aba afite uwo mugambi wo kwica itsinda ry’abantu ngo abamareho ».

Icya 541 ikavuga ko, « Uwemera ko yafashije cyangwa akemerera igihembo umwicanyi, nubwo yaba atari azi ko agiye kwica agamije kumaraho itsinda ry’abantu, ahanirwa ubufatanyacyaha ».

Naho icya 542, igaruka ku manza zabaye mu rukiko rw’ikirenga rwa Isiraheri n’urukiko rw’akarere ka Yeruzalemu haburanishwa umu Nazi Adolf Eichmann ; rwabaye tariki ya 12 Ukuboza mu 1961 na tariki 29 Gicurasi 1962.

Muri urwo rubanza, Adolf Eichmann yahakanaga icyaha avuga ko yari umukozi usanzwe muto, utagize icyo avuze. Ariko urukiko rwanzuye ko amategeko ahana yaho yemera ko « umukozi muto afatwa nk’icyitso cy’umunyacyaha, umwicanyi ugamije kurimbura ».

Ubufaransa na Jenoside, Raporo Duclert

Raporo ya Duclert ivuga ko « Kuba icyitso cyangwa umufatanyacyaha, ari ukugira ubushake bwo kwifatanya n’umugambi wa Jenoside ( volonté de s’associer à l’entreprise génocidaire ».

Komisiyo ivuga ko ku myanzuro yose yafatirwaga u Rwanda n’uburyo yashyirwaga mu bikorwa, nta wabaga yemeye kuyivuguruza. Ingengabitekerezo zazamukaga abayobozi bareba, nyamara abakabikosoye bakicecekera, kandi bafite amakuru ahagije.

Mbese ku bireba u Rwanda, abakozi benshi  biyambuye ubushobozi n’ubwigenge bwo gushyira mu gaciro.

Gusa komisiyo isanga hataragera kwemeza ubufatanyacyaha bw’Ubufaransa muri Jenoside, kuko gihamya zitaraboneka neza. Iti,  « Ariko ibigaragara ni uko Ubufaransa bwemera ko bwatoje ingabo zayikoze, bukarinda kandi bugakingira ikibaba Leta yayikoze ; kandi bukanayifasha kuva mu gihugu yerekeza Zaire ».

Ikananenga igira iti,  « Ubufaransa bwaragaje ubugwari muri politiki na gisirikare. Ibi byatumye Leta yabwo igaragaraho uruhare ruremereye kandi ruteye ubwoba( lourdes et d’accablantes responsabilités) muri Jonoside yakorewe abatutsi yateguwe ikanashyirwa mu bikorwa. Urwo ruhare rwagaragaye mu bya Politiki, inzego, ubuhanga, ubupfura n’amarangamutima ».

Raporo igaragaza ko abategetsi b’icyo gihugu bakomeje kurebera buhumyi, bagatera inkunga ubutegetsi buvangura, bwamunzwe na ruswa kandi burenganya abaturage. Ngo bari bizeye ko Habyarimana azageza ku banyarwanda demokarasi n’amahoro.

Uko kurebera buhumyi kandi, byateje imikorere mibi mu miyoborere ya gisirikare na gisivile : buri wese atanga amabwiriza uko ashaka aho ashaka, gukora ibinyuranije n’amategeko. Mbese byageze aho bamwe mu bakozi bamera nk’abiyobora, nk’aho nta buyobozi bafite.

Hagati y’u Rwanda n’Ubufaransa, 1990-1994 ni igihe cyabayemo ubutwererane bushingiye ku bya gisirikare, politiki, ubukungu n’imari. Hoherejwe ingabo n’ibikoresho by’intambara, mu gihugu kirimo intambara y’abashaka gutaha mu rwabo.

Nyamara ngo  ‘Abafaransa ni abaturage bafite umutimanama wo kumenya gukora igikwiye’, kuko Komisiyo ibafata nk’abaturage b’igihugu kigendera kuri Demokarasi.

Ubufaransa bwari buzi neza ko Jenoside ishobora kuba, Raporo y’u Rwanda

Raporo y’u Rwanda ku Bufaransa ivuga ko butari buyobewe ko jenoside ishobora kuba, bityo ikavuga ko bufite uruhare “rukomeye” mu “gutuma habaho jenoside yabonekaga”.

Iyi raporo irimo ko « Ubufaransa ntacyo bwakoze ngo buhagarike Jenoside mu kwezi kwa kane n’ukwa gatanu mu 1994, na nyuma bugerageza guhisha uruhare rwabwo no guhishira abayikoze ».

Ihamya ko Perezida w’Ubufaransa François Mitterrand n’ubutegetsi bwe bari bazi imyiteguro y’ubwicanyi ariko bakomeza gufasha ubutegetsi bwa Habyarimana kandi  hari “ibimenyetso biburira”.

Iyo raporo yemeje ko hari “uruhurirane rw’uruhare rugaragara” rw’Ubufaransa mu byabaye mu Rwanda, gusa ivuga ko nta kimenyetso gihamya Ubufaransa ubufatanyacyaha mu mugambi wa jenoside.

Bitinde bitebuke, Ubufaransa buzagera aho bwemere uruhare rwabwo muri Jenoside, kandi bamwe mu bari mu buyobozi n’abakozi babwo bazashyikirizwa ubutabera.

Nta gitangaza kirimo, kuko no muri 1995 Perezida Chirac ari bwo yemeye uruhare rw’igihugu cye mu iyicwa ry’abayahudi ryabaye mu 1942. Hari hashize imyaka 53, ubwo ibihumbi 76 by’abayahudi bakuwe mu Bufaransa bakajyanwa mu makambi bicirwagamo mu cyiswe Shoah.

Karegeya Jean Baptiste

           

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *